Amerikan Psikoloji Derneği’nin tanımıyla spor ve performans psikolojisi, sportif performansı ve fiziksel etkinliğe katılımı destekleyen psikolojik ilkeleri inceleyip uygulayan bir psikoloji alanı. Ama bu alan yalnızca sporcularla ilgili değil. Baskı altında performans göstermek zorunda olan herkes onun konusu.
Bildiğini unutmak
Antrenmanda yüzlerce kez attığı penaltıyı finalde kaçıran futbolcu. Yıllardır söylediği şarkının sözlerini sahnede unutan sanatçı. Bu anlar bize şunu gösteriyor: Yetenek ve hazırlık, kritik anda kendiliğinden ortaya çıkmayabilir.
Araştırmalar bunun bir mekanizmasını açıklıyor. Baskı arttığında dikkat, otomatikleşmiş beceriye yönelir ve onu adım adım kontrol etmeye çalışır. Bu kontrol, akıcı hareketi bozar (Beilock & Carr, 2001). Yani sorun çoğu zaman yetenek değil, dikkatin ve baskının nasıl yönetildiği.
Yetenek mi, emek mi?
“10.000 saat kuralı”nı hepimiz duymuşuzdur: Bir alanda ustalaşmak için on bin saat çalışmak yeterli. Bu fikir umut verici, çünkü başarıyı herkesin ulaşabileceği bir yere koyuyor. Ama gerçek tablo daha karmaşık.
Bu kuralın dayandığı araştırmanın yazarı Anders Ericsson, sayının sabit bir eşik gibi yorumlanmasına kendisi karşı çıktı. Sporda yapılan araştırmaları bir araya getiren bir meta-analiz, bilinçli çalışmanın performans farklarının yaklaşık %18'ini açıkladığını gösteriyor. Elit sporcular arasında bu oran %1'e kadar düşüyor (Macnamara, Moreau & Hambrick, 2016). Öte yandan yalnızca genlerle de şampiyon olunmuyor. Güncel görüşe göre başarı, genetik yatkınlık ile antrenmanın etkileşiminden doğuyor (Tucker & Collins, 2012).
Kalıtım bir başlangıç aralığı çiziyor, antrenman ise bu aralıkta nereye ulaşacağını belirliyor. İkisinin arasında ise çoğu zaman gözden kaçan bir köprü var: psikolojik beceriler. Hedef koyabilmek, odaklanabilmek, hatadan sonra toparlanabilmek ve kendini gerçekçi değerlendirebilmek, potansiyeli performansa dönüştüren becerilerin başında geliyor (MacNamara, Button & Collins, 2010). Benzer yetenek ve benzer antrenmanla başlayan iki sporcudan birinin ilerleyip diğerinin dökülmesinin sebebi çoğu zaman burada.
Kimlerle çalışır?
- SporcularMüsabaka kaygısı, odak, sakatlık sonrası güveni yeniden kazanma, antrenör eleştirisiyle baş etme, takım içi iletişim.
- Sahne sanatçılarıSahne kaygısı, kötü bir eleştirinin ardından sahneye dönüş.
- Yüksek riskli mesleklerHekimler, cerrahlar, kriz anında karar veren profesyoneller. Örneğin bir hastayı kaybettikten sonra yeniden ameliyathaneye girebilmek.
- Öğrenciler ve profesyonellerSınav kaygısı, karar yükü, tükenmişlik riski.
Zirve yetmez
Klasik tanım zirve performansı merkeze alır. Ama zirve bir andır, hayat ise bir süreç. Bir kez zirveye çıkıp ardından tükenen bir sporcu ya da profesyonel, başarının bedelini sonradan öder.
Bu yüzden performansın yeni kriterleri, ne kadar yük taşıdığımızla değil, o yükün altından nasıl kalktığımızla ilgili. Dayanıklılık acıya katlanmak değil, zorlandıktan sonra kendi ritmine geri dönebilmek.
Her performans aslında bir eşik: Hazırlık artık geride kaldı, sonuç henüz ortada yok. Ben insanların bu eşikte, yani kıyıda, tükenmeden ve tüketmeden durabilmesi için çalışıyorum.
Yaklaşımım
- Psikoloji
- Nörobilim
- Antropoloji
Bir spor ve performans psikoloğu olarak çalışmalarımın omurgası psikoloji. Psikolojik sermayeyi geliştirmeyi temel alıyorum. Nörobilim, baskı anında beyinde ve bedende ne olduğunu anlamamı sağlıyor. Antropoloji ise performansı kimin, nasıl tanımladığını, yani kültürü görmemi. Bu yüzden akademik çalışmalarımda nöroantropolojiden, yani beynin kültürle birlikte nasıl şekillendiğini inceleyen alandan beslenirim.
Hazır bir reçete değil; kendi ritmine göre bir harita.
Ön görüşme planlaKaynaklar
Beilock, S. L., & Carr, T. H. (2001). On the fragility of skilled performance: What governs choking under pressure? Journal of Experimental Psychology: General, 130(4), 701–725.
MacNamara, Á., Button, A., & Collins, D. (2010). The role of psychological characteristics in facilitating the pathway to elite performance. Part 1: Identifying mental skills and behaviors. The Sport Psychologist, 24(1), 52–73.
Macnamara, B. N., Moreau, D., & Hambrick, D. Z. (2016). The relationship between deliberate practice and performance in sports: A meta-analysis. Perspectives on Psychological Science, 11(3), 333–350.
Tucker, R., & Collins, M. (2012). What makes champions? A review of the relative contribution of genes and training to sporting success. British Journal of Sports Medicine, 46(8), 555–561.